Bir ritim nasıl notaya dönüşür?
Bisikletinizin tekerleğine bir mandalla küçük bir karton taktığınızı düşünün. Yavaş pedal çevirdiğinizde karton tellere tek tek çarpar: tık … tık … tık. Hızlandıkça tıklar sıklaşır; saniyede yaklaşık 20 tıktan sonra kulağınız artık ayrı tıklar duymaz, motor sesine benzeyen tek bir ses duyar. Daha da hızlandıkça bu ses tizleşir. Ritim, notaya dönüşür.
Burada keşfedebileceğiniz fikir budur. Araç, tekrarlanan iki tık dizisi üretir. Yavaşken ritimlerini izleyebilirsiniz. Hızlıyken onları iki nota olarak duyabilirsiniz. Değiştirdiğiniz şey, seslerin tekrar hızıdır.
Aynı yolculuğu paylaşan iki Kalıp
Şununla başlayın: 3:2. Bunu ikiye karşı üç diye okuyun. Aynı kısa yolculukta alkışlayan iki arkadaş düşünün. Biri eşit aralıklarla üç kez alkışlar. Diğeri yine eşit aralıklarla iki kez. Birlikte başlar, yolda farklı adımlar atar, sonraki yolculuğun başında yeniden buluşurlar.
Bu yolculuğun tamamına döngü denir. Görselde bir tam tur, bir döngüdür. Dış halka ilk, iç halka ikinci sayıyı gösterir. İkisinin ilk vuruşu da tepede başlar. Yeşil ibre iki halkayı dolaşır. İbre yeni renkli bölüme girince tık duyulur; ortadaki sayı hangi vuruşta olduğunuzu söyler. İşaretlerin aynı daireyi farklı büyüklükte adımlara nasıl böldüğünü izleyin. Kalıplardan hiçbiri diğerini beklemek için durmaz.
Birlikte gerçekleşen iki farklı tekrarlı ritme poliritim denir. Olanı duymak için kelimeyi ezberlemeniz gerekmez!
Sayılar ne anlatıyor?
Sayılar, her Kalıbın bir döngüde kaç tık ürettiğini söyler. 4:3 üçe karşı dört tık demektir. 2:1 bire karşı iki demektir. 1:1 iki Kalıbın aynı hızda ilerlediği anlamına gelir.
Büyük sayı, toplam hızın mutlaka yüksek olduğu anlamına gelmez. Her Kalıbı rahat bir başlangıç hızına ayarlarız; hızlı dizi dakikada 90 tık üretir; yani iki saniyede yaklaşık üç tık. Böylece hızlanmadan önce ayrı tıkları duyabilirsiniz.
Bazı Kalıplar daha çok sabır ister. Örneğin 16:15 oranında iki dizinin hızları yakındır ama biri fazladan bir tık sığdırır. Başlangıç hızında tam yolculukları yaklaşık on bir saniye sürer. Yavaşça ayrılıp yeniden buluşmalarını dinleyin.
Önce bunu deneyin
- 3:2’yi seçip Sıfırla düğmesine basın. Böylece dinleme hızına döner ve iki Kalıp birlikte başlar.
- Hızlanarak Çal düğmesine basın. Rahat ve düşük bir ses düzeyiyle başlayın. Bir tam döngü bekler, sonra hızlanır. Sürgüyle ileri ya da geri atlayın, hızlanma oradan sürer; bir hızda kalmak için sürgüyü basılı tutun ya da Sabit Çal düğmesini kullanın. Önce Dizi odağı ile yalnızca bir tık dizisini takip etmeyi deneyin.
- Hız sürgüsünü yavaşça sağa taşıyın. İki Kalıp birlikte hızlanır. Tıklar sayılamayacak kadar hızlandığında bile ikiye karşı üç ilişkisi korunur.
- Değişimi dinleyin. Ayrı tıklar önce pürüzlü veya vızıltılı, sonra daha çok uzayan notalar gibi duyulur. Herkesin aynı biçimde duyduğu tek bir sihirli eşik yoktur.
- Yeniden sola taşıyın. Notaların yeniden ayrı tıklara açılmasını dinleyin. Bağlantı iki yönde de işler.
Tıklar çok hızlandığında hareketli ibre silikleşir ve çark sabit kalır. Bu, karışık bir bulanıklığı önler. Ses hızlanmayı sürdürür; numaralı bölünmeler görünür kalır.
Çalma düğmesi ne yapar?
Hızlanarak Çal düğmesi hızı otomatik artırır. Başlangıç hızında, Kalıbı duyabilmeniz için bir tam döngü bekler; sonra Do4, yani orta Do etiketli notaya doğru hızlanır. İstediğiniz an yeniden basarak hızlanmayı ve sesi birlikte durdurun. Hızlanma Do4’e ulaştığında aralık üç saniye duyulur, sonra durur.
Do4’e süre (sn) kutusu, ilk döngü dahil bütün hızlanmanın kaç saniye süreceğini belirler. Başlangıçta 20 saniyedir. Bir sayı yazıp Enter’a basın. Başka bir oran seçtiğinizde süreniz korunur.
Rehber, Sıfırla, Ayarları Kopyala ve ? alt başlığın yanında; Hızlanarak Çal, Sabit Çal, Do4’e süre (sn) ve Ses düzeyi ise çalma bloğunda (telefonda doğrudan çarkın altında, geniş ekranda denetim sütununun en üstünde) yer alır.
Tık sesi seçin: Ahşap, Keçe ya da Yumuşak tık. Aynı tık her hızda tekrarlanır; seçtiğiniz ses, notanın rengi olur.
Hızlı uçta yavaş dizi orta Do’ya ulaşır. Diğer dizi seçtiğiniz orana göre daha hızlı tekrarlar. 2:1’de iki kat hızla tekrarlar ve bir oktav tiz duyulur. 3:2’de bir buçuk kat hızla tekrarlar; bu notalar arasındaki mesafeye tam beşli denir.
Devir/dakika, BPM ve Hz’yi anlamak
RPM bir dakikadaki tam tur sayısını söyler. BPM bir dizinin bir dakikada kaç tık ürettiğini söyler. Bir tur birden çok tık içerebildiğinden bu sayılar farklıdır. Hz bir saniyedeki tekrarları sayar; sesler vuruş olarak sayılamayacak kadar hızlı olduğunda kullanışlıdır.
Her oran kendi rahat dinleme hızında başlar. Hızlı dizi her zaman dakikada 90 tıkla başlar. Ardından sürgüyü hareket ettirebilir veya otomatik hızlanmayı başlatabilirsiniz. Oranın başlangıç hızına dönmek için Sıfırla’ya basın.
Her oranın altında, tıklar notaya dönüştüğünde oluşan aralık yazar: 3:2 için T5, 5:4 için B3, 2:1 için T8. a4/e5 tritondur. 7:4 armonik yedilidir; küçük yediliden biraz pestir, bu yüzden ≈k7 yazar.
Dikkat edeceğiniz şey: hızlanırken iki Kalıp arasındaki ilişki aynı kalır. Ritim olarak sayabildiğiniz şey, iki nota olarak duyabileceğiniz bir şeye dönüşür.
Ayarı paylaşın
Ayarları Kopyala düğmesi; oranı, hız sürgüsünün konumunu, Do4’e süreyi, tık seçimini, dizi odağını ve sayfa temasını taşıyan bir bağlantı kopyalar. Kopyalama kullanılamıyorsa şeritte görünen bağlantıyı seçip kendiniz kopyalayın. Bağlantı açıldığında araç, Çal’a basılana kadar sabit ve sessiz kalır.
Oktavı bölmenin iki yolu
Bir Do’dan sonraki Do’ya uzanan merdiven düşünün. Bu mesafeye oktav denir. Eşit akortta (on iki sesli eşit tampere sistemde) bu mesafeyi on iki eşit müzik adımına böleriz. Her adım yarım sestir. Piyanoların ve elektronik klavyelerin alışılmış akort sistemi budur.
Aracımız başka bir kural izler: iki ritim arasındaki basit doğal oranı korumak. Örneğin 3:2’de hızlı ses tam üç kez tekrarlarken yavaş ses iki kez tekrarlar. Hızlanmak bu ilişkiyi korur. Ortaya çıkan nota aralığı eşit akorttaki yedi adıma çok yakındır ama biraz daha geniştir.
Sent nedir?
Bir sent nota mesafesini ölçmek için küçük bir birimdir. Batı müziğinde yaygın piyano yarım sesi 100 sent ve bir oktav 1.200 sent eder. Yarım sesi yüz küçük işarete bölünmüş cetvel gibi düşünün. Sentler müzikal mesafeyi ölçer; ses düzeyini veya sesin saniyede kaç kez tekrarlandığını değil.
Yukarıdaki karşılaştırma tablosunun fark sütunu, her doğal oranı yanındaki eşit akort aralığıyla karşılaştırır. İki sürümde de alt notayı aynı tuttuğunuzu düşünün:
- + daha geniş demektir: üst nota, eşit akort karşılığından daha tizdir.
- − daha dar demektir: üst nota, eşit akort karşılığından daha pestir.
- 0, örtüştüklerini söyler. Ünison ve oktav tam örtüşür.
Üç örneği okumayı deneyin
3:2 — tam beşli: 700 yerine 701,96 sent. Fark +1,96 sent olduğundan bu beşli eşit akorttaki beşliden yalnızca çok az geniştir.
5:4 — büyük üçlü: 400 yerine 386,31 sent. Fark −13,69 sent eder. Alt nota sabitken bu doğal oranın üst notası eşit akorttaki büyük üçlüden biraz daha pestir.
7:4 — armonik yedili: 968,83 sent. Eşit akorttaki on iki adım içinde tam karşılığı yoktur. Burada 1.000 sentlik küçük yediliyle karşılaştırıyoruz: −31,17 sent yani yarım sesin yaklaşık üçte biri kadar daha pes. Armonik yedili bu özel doğal oranı adlandırır; eşit akorttaki küçük yedilinin başka adı değildir.
Bu farklar hata değil, farklı akort seçimleridir. Yukarıdaki tablo, bildiğiniz aynı aralık adının neden biraz farklı büyüklükleri kapsayabildiğini gösterir. Bazı farkları daha kolay duyabilirsiniz; deneyi keşfetmek için her küçük farkı duymanız gerekmez. Değerler iki ondalık basamağa yuvarlanır.